Bir Tehdit Olarak “Öteki” ve Kurulamayan Bağ.

“Öteki ile kuramadığın bağın cezasını kendine verirsin”

İnsan, doğası gereği bir "bağ" öznesi olarak dünyaya gelir. Ancak bağ kurma süreci, her zaman göründüğü kadar romantik veya pürüzsüz ilerlemez. Çoğu zaman hayatımızda derin bir sessizlik, bitmek bilmeyen bir mesafe veya kopukluk hissederiz. Genelde bu durumu "yalnızlık" olarak adlandırıp geçsek de işin aslı daha karanlıktır. Ötekiyle -başka- dışarıda kurulamayan her bağ, içeride bir savaş alanına dönüşür.

Öteki İle Karşılaşma

Psikanalitik süreçte ve yaşamın içinde "karşılaşma", sadece iki kişinin aynı ortamda bulunması değildir. Gerçek bir karşılaşma, ötekinin benim üzerimdeki o öngörülemez etkisine izin verdiğim, kendi savunma zırhımı bir anlığına araladığım o sarsıcı andır. Ötekiyle karşılaşmak, aslında kendi narsisistik bütünlüğümüzün bozulmasına rıza göstermektedir.

Genellikle ötekine -başkaya- baktığımızda gördüğümüz şey, kendi arzularımızın veya korkularımızın bir yansımasıdır. Ancak gerçek bir "karşılaşma" gerçekleştiğinde, öteki bizim için bir ayna olmaktan çıkar ve bir “yabancı” olarak belirir. Bu yabancılık bizi korkutabilir çünkü ötekinin bakışı, kontrol edemediğimiz bir güçtür. Emmanuel Levinas’ın da vurguladığı gibi, ötekinin yüzü bize bir sorumluluk yükler. Karşılaşmadan kaçan kişi, aslında bu sorumluluktan ve ötekinin yaratacağı o sarsıntıdan kaçmaktadır.

Tehdit ve Yakınlık

Ötekiyle (başkayla) bağ kuramamak, çoğu zaman sosyal bir beceri eksikliği değil, ruhun derinlerinde işleyen bir “savunma mekanizmasıdır.” Yakınlık kurmak, savunmasız kalmayı göze almaktır. Birine "ihtiyaç duymak" demek, kendi eksikliğimizi ve bağımlılık ihtimalimizi kabul etmektir.

Lacan’ın perspektifinden bakarsak; öteki, hem arzumuzun nesnesi hem de bizi tanımlayan aynadır. Ancak bu ayna bazen o kadar sarsıcıdır ki, kişi kendi kırılganlığıyla yüzleşmektense mesafeyi -bağ kurmamayı- tercih eder. Yakınlık bir risk haline geldiğinde, insan kendini korumak adına kalelerini ve duvarlarını inşa eder. Fakat bu kaleler bizi sadece başkalarından değil, kendi canlılığımızdan da koparır.

Dışarıda Kurulamayan Bağın İçerideki Yankısı

İnsan psikolojisi boşluk ile daima çatışma halindedir. Dışarıdaki o "başka", yani ötekiyle kurulması gereken o temas gerçekleşmediğinde, ortaya çıkan gerilim yok olmaz; yön değiştirir. Bağın kurulamadığı yerde suçluluk, değersizlik ve oto-agresyon (kendine yönelik saldırganlık) devreye girer.

Birey, ötekiyle kuramadığı bağın hıncını, o bağı kurmayı beceremeyen "kendinden" çıkarır. Bu bir tür cezalandırma ayinidir. Bazen “sevilmeye değer olmadığını”, bazen “anlaşılmadığını” düşünür ve kendince yargılar oluşturur: “Zaten herkes eninde sonunda bir gün gider.”

Bu cümleler aslında birer teşhis değil, bağ kurmanın getireceği o büyük sorumluluktan ve incinme ihtimalinden kaçmak için ruhun kendine kestiği cezalardır. Çatışma dışarıda -ilişkide- yaşanmadığında, tüm o yıkıcı enerji içeriye, öznenin kendi benliğine akar.

Karşılaşmanın İyileştirici Gücü

Bağın kurulamadığı ve cezanın içeriye -kendine- kesildiği o kısır döngüden çıkışın yolu, ancak bu sarsıcı karşılaşmayla mümkündür. Karşılaşma, bizi kendi iç dünyamızın tekdüzeliğinden çıkarır.

Kendimize verdiğimiz bu cezadan kurtulmanın yolu, daha fazla "kendini sevme" olumlaması yapmak değildir. Aksine, “eksikliğimizi ve ihtiyacımızı” kabul etmektir. Psikanalitik süreçte gördüğümüz en temel gerçek şudur: Kişi, kendi "muhtaç" tarafıyla barışmadığı sürece, ötekini her zaman bir tehdit olarak görecektir.

Bağ kurmak, birine teslim olmak değil; kendi kırılganlığınla ötekinin -başkanın- karşısında durabilme cesaretidir. Kişinin kendisine verdiği ceza, aslında bir zamanlar kurulamamış olan o güvenli bağın yas tutma biçimidir.

Ötekiyle kurulan o gerçek temas:

Kendi sınırımızı görmemizi sağlar: "Ben"in nerede bittiğini anlamak için, "Ben olmayan"ın (Öteki) nerede başladığını hissetmek gerekir.

İhtiyacı onurlandırır: Ötekiyle gerçekten karşılaştığımızda, ona olan ihtiyacımızı bastırmak yerine bu ihtiyacın insani bir hakikat olduğunu fark ederiz.

Yaratıcılığı tetikler: İki farklı dünyanın çarpışması, tek başımıza asla üretemeyeceğimiz yeni bir anlamın doğmasına vesile olur.

Savunmadan Temasa Geçiş

Elbette bahsettiğimiz bu karşılaşma ve kurulabilir olan bağa direnç uygulamamak bir başka deyişle izin vermek, bir risk almaktır. Ötekiyle karşılaşmak bizi kırabilir, sarsabilir ya da değiştirebilir. Ancak bu risk alınmadığında, kişi kendi kurduğu steril ama boğucu dünyasına hapsolur. Bağ kuramamak bir kader değildir; bir pozisyondur. Ve gayet tabii değiştirilebilir. Ancak bu değişim, kişinin neden "bağsızlığı" bir kale olarak seçtiğini anlamasıyla başlar.

Terapi odası da aslında tam olarak bu "güvenli karşılaşma" alanıdır. Analist, orada her zaman bir ayna değil, yaşayan bir "başka" (öteki) olarak durur. Danışan, analistle kurduğu o özgün bağ sayesinde, dış dünyadaki ötekilerle karşılaşabilme cesaretini prova eder.

Referanslar ve Okuma Önerileri:

Lacan, J. (2013). Psikanalizin Dört Temel Kavramı. (Çev. N. Erdem). İstanbul: Metis Yayınları.

Yalom, I. D. (2018). Varoluşçu Psikoterapi. (Çev. Z. İ. Babayiğit). İstanbul: Pegasus Yayınları.